Fałszowanie żywności: jak rozpoznać podróbki w sklepie

W unijnej kontroli importowanego miodu pod kryptonimem „From the Hives” aż 147 z 320 zbadanych partii — czyli 46% — wzbudziło podejrzenie zafałszowania tanim syropem cukrowym. To nie margines, to niemal połowa. Jeśli kiedykolwiek zastanawiałeś się, jak rozpoznać fałszowaną żywność i nie przepłacić za podróbkę, ten przewodnik pokazuje, co naprawdę działa w sklepie — i dlaczego popularne domowe testy zwykle zawodzą.

Czym jest żywność zafałszowana?

Żywność zafałszowana to według ustawy o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych produkt o składzie lub oznakowaniu zmienionym tak, by ukryć jego rzeczywistą jakość i wprowadzić kupującego w błąd — przez dodanie obcych substancji, podmianę tańszym surowcem albo fałszywą nazwę, pochodzenie czy datę ważności.

Kluczowe jest słowo „ukryć”. Producent nie myli się przypadkiem — celowo podaje produkt za coś, czym ten nie jest, bo na różnicy w cenie zarabia. Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych (IJHARS) wymienia kilka typowych form: rozcieńczenie obcą substancją, zastąpienie wartościowego składnika tańszym, a także fałszywą informację o pochodzeniu czy terminie przydatności.

Skala? W 2024 roku Polska zgłosiła do unijnego systemu wczesnego ostrzegania o niebezpiecznej żywności i paszach (RASFF) około 297 powiadomień — najczęściej z powodu patogenów, pozostałości pestycydów i niedozwolonych składników. To pokazuje, że nadzór działa, ale też że problem jest realny, a nie wymyślony. Warto przy tym oddzielić zafałszowanie (oszustwo co do jakości) od bezpośredniego zagrożenia zdrowia — to dwie różne rzeczy, choć czasem idą w parze.

Które produkty fałszuje się najczęściej?

Globalnie najczęściej fałszowane są oliwa z oliwek, mleko i miód, a tuż za nimi przyprawy i ryby. W polskim koszyku zakupowym najbardziej narażone na podróbkę są właśnie miód, oliwa extra virgin, oregano, ryby (panga zamiast dorsza) oraz sery zastępowane tańszym wyrobem seropodobnym.

Zacznijmy od przypraw, bo tu skala zaskakuje. Oregano jest najczęściej fałszowaną przyprawą w Unii Europejskiej. W badaniu laboratorium GIJHARS w Lublinie (A. Aftyka, E. Korulczyk, „Wiedza i Jakość” 1/2024) wykryto domieszki obcych roślin — liścia oliwki, mirtu, cząbru — sięgające 99,8% zawartości opakowania. Innymi słowy: w niektórych paczkach prawdziwego oregano niemal nie było.

Podobnie wygląda rynek oliwy. W niemieckiej analizie 141 butelek aż 42% próbek uznano za niezgodne z deklaracją „extra virgin” lub „virgin” — często były to oliwy niższej kategorii albo rozcieńczone tańszymi olejami. Prawdziwą oliwę extra virgin pomaga rozpoznać etykieta: kwasowość ≤ 0,8%, oznaczenie „tłoczona na zimno”, konkretny producent i miejsce zbioru oraz ciemna, gruba butelka, bo światło przyspiesza utlenianie.

Trzeci front to ryby. Według organizacji Oceana co piąta ryba na świecie jest nieprawidłowo oznakowana — droższe gatunki (dorsz, sola, plamiak) podmienia się tańszymi rybami hodowlanymi, jak wietnamska panga. To nie jest abstrakcja: panga to trzecia najczęściej spożywana ryba w Polsce, więc szansa, że trafisz na podmianę, jest u nas realna.

Wreszcie ser — a właściwie to, co serem tylko udaje. Różnicę między serem a tańszym wyrobem seropodobnym widać na etykiecie, jeśli wiesz, czego szukać.

Miód: skala zafałszowań i mit domowych testów

Miód importowany spoza UE bywa masowo rozcieńczany syropem cukrowym — w unijnej akcji „From the Hives” podejrzanych było 46% partii. Domowe testy (woda, zapałka, jodyna) nie mają jednak wartości diagnostycznej; autentyczność miodu potwierdza wyłącznie laboratorium, a najlepszą wskazówką w sklepie jest etykieta z krajem pochodzenia.

Skąd te 46%? W skoordynowanym badaniu Komisji Europejskiej i Wspólnego Centrum Badawczego (JRC) z lat 2021–2022 pobrano 320 partii miodu spoza Unii. Im tańszy kierunek importu, tym gorzej: w próbkach z Chin podejrzanych było 74%, z Turcji 93%, a wszystkie 10 zbadanych partii z Wielkiej Brytanii (zwykle re-eksport) wypadło podejrzanie.

I tu pojawia się najczęstszy błąd konsumentów. W internecie krąży mnóstwo domowych testów: prawdziwy miód ma opaść w szklance wody, nie rozpuszczać się, zapałka umoczona w nim ma się zapalić, kropla jodyny nie powinna zsinieć. Problem w tym, że żaden z tych testów nie odróżnia miodu prawdziwego od zafałszowanego.

Te metody nie mają żadnej wartości diagnostycznej.

— Przemysław Rujna, Sekretarz Generalny Polskiej Izby Miodu

Powód jest prozaiczny: różnice w rozpuszczaniu, gęstości czy krystalizacji wynikają z gatunku miodu — rzepakowy zachowuje się inaczej niż spadziowy — a nie z tego, czy ktoś dolał do niego syropu. Autentyczność potwierdza dopiero analiza laboratoryjna, na przykład badanie profilu cukrów i izotopów. W domowej kuchni tego nie sprawdzisz, więc zamiast tracić czas na zapałki, lepiej przeczytać etykietę.

Jak czytać etykietę, żeby nie dać się oszukać?

Etykieta to pierwsze i najważniejsze narzędzie konsumenta. Składniki podaje się malejąco według masy, a obowiązkowa deklaracja ilościowa QUID podaje procent głównego składnika wymienionego w nazwie (rozporządzenie UE nr 1169/2011). To z etykiety odczytasz, czy „ser” jest serem, a oliwa extra virgin ma kwasowość ≤ 0,8%.

Najważniejsza zasada: kolejność składników nie jest przypadkowa. Producent musi je wymienić malejąco według masy, więc jeśli w dżemie truskawkowym cukier jest przed truskawkami, wiesz już wszystko. Deklaracja QUID dokłada drugą warstwę — gdy składnik pojawia się w nazwie produktu, jego procentowy udział musi być podany. Zapis „pierogi z mięsem 8%” to nie pomyłka drukarska, lecz informacja, ile tego mięsa naprawdę jest.

Jakie kary grożą za fałszowanie żywności?

Za produkcję lub wprowadzenie do obrotu środka spożywczego zafałszowanego art. 97 ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia przewiduje grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku, a przy żywności o znacznej wartości — od 6 miesięcy do 3 lat. Dodatkowo grozi kara administracyjna do 10% przychodu, nie niższa niż 1000 złotych.

To dwie równoległe ścieżki. Karna, oparta na ustawie o bezpieczeństwie żywności i żywienia, sięga po grzywnę i więzienie — przy partii o znacznej wartości nawet do 3 lat pozbawienia wolności. Administracyjna, prowadzona przez IJHARS na podstawie ustawy o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych, uderza w portfel firmy karą pieniężną do 10% przychodu z poprzedniego roku, ale nie mniejszą niż 1000 złotych.

Czy to działa? W 2025 roku IJHARS skontrolowała ponad 81 tysięcy partii artykułów rolno-spożywczych i wydała 95 decyzji blokujących sprzedaż 119 partii importowanej żywności. Konkretny przykład z lutego 2025 roku: w kontroli wieprzowiny w hipermarketach nieprawidłowości stwierdzono w co dziesiątej partii — mięso luzem oznaczone jako „polskie” pochodziło w rzeczywistości z Belgii, Niemiec i Holandii. Fałszerstwo dotyczy więc nie tylko egzotycznego importu, ale i tego, co leży w gablocie obok domu.

Co to oznacza dla ciebie?

W praktyce masz w sklepie jedno realne narzędzie: etykietę. Znajomość najczęstszych oszustw — miód, oliwa, oregano, ryby, ser — i umiejętność czytania składu chroni przed większością podróbek. Ostateczną instancją nie jest domowa zapałka, lecz kontrola IJHARS i Głównego Inspektoratu Sanitarnego (GIS), do których możesz zgłosić podejrzenie.

Najważniejszy wniosek jest uspokajający, a nie alarmistyczny: nie każdy produkt na półce jest podróbką. Problem koncentruje się głównie w tanim imporcie spoza UE i w kategoriach, w których łatwo ukryć zamiennik. Czujność tak, panika nie. Jeśli masz uzasadnione podejrzenie, że produkt jest zafałszowany, możesz złożyć zawiadomienie do wojewódzkiego inspektoratu IJHARS lub do GIS — to one mają laboratoria, które rozstrzygną sprawę.

Dobra wiadomość dla domowego budżetu: większość wiedzy potrzebnej, by nie przepłacać za podróbkę, mieści się na odwrocie opakowania. Kilka sekund na przeczytanie składu potrafi oszczędzić ceny oryginału zapłaconej za tańszy zamiennik.

Ten artykuł nie zastępuje porady prawnej.

Zastanawiałeś się kiedyś, dlaczego to akurat miód, oliwa i przyprawy padają ofiarą fałszerzy najczęściej — i co łączy te z pozoru różne produkty?